رکورد ۷.۵ میلیارد دلاری استارتاپ‌های خاورمیانه در سال ۲۰۲۵، بیشتر از آنکه نشان‌دهنده بلوغ باشد، نمایانگر تمرکز سرمایه، بدهی و غیبت بازیگران کلیدی است. در سالی که حتی سوریه جنگ‌زده توانست به نقشه سرمایه‌گذاری خاورمیانه راه پیدا کند، سهم اکوسیستم استارتاپی ایران از این کیک ۷.۵ میلیارد دلاری «صفر» بود. گزارش سرمایه‌گذاری سال ۲۰۲۵ خاورمیانه و شمال آفریقا، به جای اینکه روایت موفقیت همسایگان باشد، تصویری از انزوای اقتصاد دیجیتال ایران را به نمایش می‌گذارد. در حالی که عربستان و امارات با جذب میلیاردها دلار سرمایه و بدهی، مرزهای رشد را جابه‌جا کردند، استارتاپ‌های ایرانی به دلیل تحریم‌ها و محدودیت‌ها تنها نظاره‌گر پیشرفت همسایه‌ها بودند.
گزارش نشان می‌دهد که در حالی که بازارهایی با چند معامله محدود یا اکوسیستم‌های نوپا در این گزارش دیده شده‌اند، نبود نام ایران به وضوح نشان‌دهنده عدم اتصال استارتاپ‌های ایرانی به سرمایه‌گذاری‌های منطقه‌ای و جریان‌های رسمی داده‌های سرمایه‌گذاری است. این غیبت بیشتر به دلیل انزوای مالی، محدودیت‌های بین‌المللی و قطع ارتباط با شبکه سرمایه‌گذاران و نهادهای گزارش‌دهنده است. این وضعیت باعث عقب‌ماندن صنایع دیجیتال ایران از رقابت منطقه‌ای و از دست رفتن فرصت‌های رشد در مقیاس فرامرزی شده است.
در سال ۲۰۲۵، بیش از ۷۵ درصد کل سرمایه جذب‌شده تنها در نیمه دوم سال اتفاق افتاده و سه‌ماهه سوم به‌تنهایی ۴.۵ میلیارد دلار سرمایه را به خود اختصاص داده است. این تمرکز نشان می‌دهد که جریان سرمایه‌گذاری به شدت وابسته به چند معامله بزرگ بوده و برخلاف روایت «رشد پایدار»، به چند پنجره خاص محدود شده است. همچنین، بدهی نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا کرده و بیش از ۴ میلیارد دلار از کل سرمایه جذب‌شده از مسیر تامین مالی بدهی تأمین شده است. اگرچه رشد اکویتی مثبت است، اما بدون سازوکارهای اعتباری، تصویر سال ۲۰۲۵ به مراتب کم‌نورتر می‌شود.
عربستان سعودی به‌عنوان موتور اصلی جهش سرمایه‌گذاری در منطقه شناخته می‌شود و حدود دو سوم کل سرمایه‌گذاری منطقه در این کشور متمرکز شده است. این تمرکز نشان‌دهنده موفقیت سیاست‌های جذب سرمایه و حضور فعال نهادهای دولتی است، اما همچنین سوالاتی را درباره وجود یک «اکوسیستم منطقه‌ای» مطرح می‌کند. امارات متحده عربی با ۲ میلیارد دلار سرمایه در رتبه دوم قرار دارد، اما فاصله آن با عربستان به‌طور محسوسی افزایش یافته است. مصر نیز با کاهش ۲۱ درصدی سرمایه‌گذاری، نشان می‌دهد که حجم معاملات به تنهایی معیار سلامت اکوسیستم نیست.
در حوزه فین‌تک، بیش از ۵۸ درصد کل سرمایه‌گذاری منطقه به این بخش اختصاص یافته و رشد سالانه آن به عدد خیره‌کننده ۵۲۷ درصد رسیده است. با این حال، بخش بزرگی از این سرمایه از مسیر تامین مالی بدهی تأمین شده است. پس از فین‌تک، پراپ‌تک با تکیه بر چند معامله بزرگ در رتبه دوم قرار دارد، در حالی که این صنعت در ایران تقریباً هیچ جایی ندارد. همچنین، در حالی که هوش مصنوعی به‌عنوان موتور محرکه انقلاب بعدی معرفی می‌شود، سهم آن از کل سرمایه‌گذاری منطقه کمتر از ۲ درصد است و نشان‌دهنده ماهیت کم‌ریسک و بازار-محور سرمایه در منطقه است.
با وجود افزایش ۵۴ درصدی خروج‌ها و ثبت ۶۶ معامله ادغام و تملک، این خروج‌ها عمدتاً در امارات، مصر و عربستان متمرکز بوده‌اند. غیبت IPOها مانع از بسته‌شدن کامل چرخه سرمایه در منطقه می‌شود. در نهایت، با وجود تبلیغات برای ایجاد هاب فناوری در کشورهای مختلف، سهم جمعی آن‌ها از کل سرمایه منطقه کمتر از ۱ درصد است، که نشان می‌دهد احتمالاً بخشی از فعالیت‌ها بیشتر جنبه نمایش سیاسی دارد تا ایجاد یک بازار واقعی و خودکفا. سال ۲۰۲۵ برای خاورمیانه سال مهمی بود، اما لزوماً متوازن نبود و آینده این رشد به توان منطقه در گسترش توزیع سرمایه و ایجاد مسیرهای خروج پایدار بستگی دارد.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟