تهران، اهواز، مشهد و اصفهان هر روز با وضعیت ناسالم مواجه هستند، اما مجلس و دولت واکنشی جدی به این بحران مرگبار نشان نمیدهند؛ گویی آمار ۵۰ هزار مرگ سالانه اهمیتی ندارد.
به گزارش اسرارنویس، رصد شاخصهای آلودگی هوا در ماههای اخیر نشان میدهد که این مسئله دیگر در محدوده یک بحران فصلی قرار ندارد. افزایش پیدرپی روزهای «ناسالم برای گروههای حساس» در تهران و چند کلانشهر دیگر، در کنار کاهش محسوس روزهای «قابل قبول»، نشان میدهد که ساختار انتشار آلایندهها به مرحلهای رسیده که حتی تغییرات جوی نیز تنها نقش تعدیلکننده مقطعی در آن دارند. این وضعیت نتیجه انباشت چندساله سیاستگذاریهای نیمهکاره، تأخیرهای مزمن در اجرای قانون هوای پاک و ناتوانی نهادهای نظارتی در اعمال کنترل مؤثر بر منابع بزرگ آلاینده است.
پراکندگی جغرافیایی آلودگی نیز نشانههای روشنی ارائه میکند. اهواز در بازه زمانی مرداد تا آبانماه تنها ۹ روز هوای سالم را تنفس کرده و همچنان با آلودگی دست و پنجه نرم میکند. شهرهای مشهد، اصفهان، کرج و تهران دوباره در وضعیت هشدار برای گروههای حساس ثبت شدهاند. این تنوع آلودگی هوا نشان میدهد که هر استان با ترکیبی متفاوت از چالشها روبهرو است؛ با این حال، وجه مشترک همۀ آنها ضعف مزمن در حلقههای نظارتی و عدم اجرای تکالیف قانونی است. از بهرهبرداری گسترده صنایع انرژیبر بدون ارتقای استانداردهای کنترل آلایندهها گرفته تا ادامه فعالیت ناوگان فرسوده در شهرهایی که زیرساخت حملونقل عمومیشان سالهاست توسعهنیافته، مجموعهای از تصمیمها و بیتصمیمیها بار آلودگی را به وضعیت فعلی رسانده است.
در این میان، اتکای دائمی به جلسات اضطراری نیز نشانگر خلأ برنامهریزی استراتژیک است. این جلسات، هرچند برای مدیریت کوتاهمدت لازم هستند، اما عملاً جایگزین ساختارهای پایدار کنترل آلودگی شدهاند و واکنش دستگاهها از «پیشنگرانه» به «پسنگرانه» تغییر یافته است. هشدارهای هواشناسی درباره تداوم پایداری جو و افزایش غلظت ذرات معلق در روزهای آتی نیز تأکیدی است بر اینکه مشکل نه ناشی از اتفاقات موردی، بلکه نتیجه ساختاری یک چرخه ناقص حکمرانی است.
تجربه سالهای گذشته نشان داده که بدون اعمال الزامات قانونی بر صنایع بزرگ، اصلاح نظام سوخترسانی، نوسازی ناوگان حملونقل شهری و ارتقای کیفیت پایش محیطی، تغییر پایداری در وضعیت آلودگی ممکن نیست؛ اما هنوز عزم جدی برای حل این معضل همهگیر، در هیچکدام از استانهای کشور مشاهده نمیشود. شاخصهای امروز همان اندازه که وضعیت شهرها را توصیف میکنند، کارنامهای از میزان اجرا یا عدم اجرای سیاستهای مصوب نیز بهدست میدهند. در چنین شرایطی، پرسش اصلی دیگر این نیست که چرا آلودگی افزایش یافته؟ بلکه این است که چه بخشهایی از تکالیف قانونی همچنان معطل ماندهاند؟ و چرا هیچ سازوکار الزامآوری آنها را به جریان نمیاندازد؟
آلودگی هوا، جان ۵۰ هزار نفر را میگیرد
برخلاف تصور رایج، مشکل ما در مسئله آلودگی هوا، «کمبود داده» نیست؛ اتفاقاً دادههای متعددی از سامانههای پایش، گزارشهای رسمی و مطالعات دانشگاهی وجود دارد. آنچه کمبود آن محسوس است، تحلیل یکپارچه و تصمیمسازی مبتنی بر این دادههاست. ترکیب وضعیت کیفی هوا در شهرهای کشور با دادههای ثبتشده درباره بیماریها نشان میدهد که بحران آلودگی تنها یک مسئله زیستمحیطی نیست، بلکه مستقیماً به ساختار بار بیماری در ایران وارد شده است.
در روزی که اهواز با شاخص ۱۶۷ در وضعیت «ناسالم برای عموم» قرار دارد و شهرهایی مثل مشهد، اصفهان، کرج، تبریز و تهران همگی در محدوده نارنجی (۱۳۳ تا ۱۴۹) ثبت شدهاند، آثار این مواجهه گسترده را میتوان در آمارهای قطعی حوزه سلامت دنبال کرد. ایران در رتبه ۴۸ رشد بروز سرطان در میان ۱۸۶ کشور قرار دارد، به طوری که طبق آخرین آمار سالانه حدود ۱۳۱ هزار مورد جدید سرطان ثبت میشود.
در این میان، بخش قابلتوجهی از این روند با عوامل محیطی مرتبط است؛ عواملی که طبق برآورد متخصصان، ۷۰ تا ۹۰ درصد نقش در بروز سرطان دارند. قرار گرفتن طولانیمدت در معرض آلودگی هوا (از ذرات معلق تا گازهایی مثل NO2) در کنار سبک زندگی شهری، افزایش مصرف دخانیات، کاهش تحرک و رشد استرس مزمن، مجموعهای میسازد که روند رو به افزایش سرطان را توضیحپذیر میکند.
همزمان، پیامدهای آلودگی در شاخصهای مرگومیر نیز قابل مشاهده است. طبق دادههای جهانی، زندگی در هوای آلوده ۱۶ درصد مرگومیر کلی، ۲۷ درصد مرگ ناشی از بیماریهای قلبی، ۲۸ درصد مرگ ناشی از سرطان و ۷۵ درصد خطر حمله قلبی را افزایش میدهد. بر اساس آخرین برآوردهای وزارت بهداشت، بیش از ۵۰ هزار مرگ سالانه در ایران به آلودگی هوا نسبت داده میشود؛ از این میان، تهران بهتنهایی حدود ۷ هزار مرگ منتسب دارد.
عمده این تلفات ناشی از بیماریهای قلبی – عروقی، سکتههای مغزی، سرطانها و اختلالات تنفسی است؛ بیماریهایی که رابطه مستقیم آنها با مواجهه طولانی با ذرات معلق، در مطالعات متعدد تأیید شده است. در همین راستا «فرهیختگان» با داریوش گلعلیزاده، مدیر سابق کنترل کیفیت هوای محیط زیست و فاطمه شاهسوند، کارشناس محیط زیست گفتوگو کرده است تا روند آلودگی هوای کشور و پیامدهای آن مورد بررسی قرار گیرند.
خشکی و نبود بارندگی امکان شکلگیری ذرات ثانویه را بیشتر میکند
گلعلیزاده با اشاره به اینکه در شهرهایی که صنعتی نیستند و یا جمعیت زیادی ندارند، طبیعتاً آلایندههای ناشی از مواد آلی نمیتواند منبع اصلی آلودگی باشد؛ مگر اینکه اتفاقی بهصورت پنهان رخ دهد، مثل سوزاندن پسماند در نزدیکی ایستگاه، اظهار کرد: «عمدتاً به دلیل خشکی زیاد و نبود بارندگی، ذرات معلق ثانویه در اثر بادهای محلی شکل میگیرد و برای لحظاتی شاخص کیفیت هوا را در شرایط ناسالم قرار میدهد.»
«در نوشهر ما زبالهسوز داریم که متأسفانه فعال است و موجب آلودگی میشود؛ این موضوع کاملاً مشخص است. در سایر نقاط نیز اگر محل پرتردد باشد یا محور مواصلاتی باشد که کامیونها و اتوبوسها در آن تردد میکنند، منابع اصلی آلودگی میتوانند منابع متحرک با مصرف سوخت دیزلی و گازوئیل باشند.»
بیشتر آلودگی از منابع متحرک ناشی میشود
وی با بیان اینکه اکنون آلودگی در کل شهرهای ما در حال رخ دادن است، گفت: «بر اساس منابع انتشار آلایندهها که در کلانشهرها تعیین و احصا شدهاند، بیشتر آلودگی از منابع متحرک ناشی میشود؛ مثلاً در تهران، اصفهان و مشهد. در استان مرکزی و اهواز نیز پالایشگاهها، پتروشیمیها و صنایع دیگر سهم قابل توجهی دارند؛ شاید حدود ۴۰ تا ۵۰ درصد در افزایش آلودگی نقش ایفا میکنند.
همچنین آتشسوزی نیزارها در منطقه هورالعظیم هم تشدیدکننده وضعیت موجود بود. در برخی نقاط نیز استفاده از مازوت بهعنوان عامل تشدید آلودگی گزارش شده است.» «متأسفانه چون منابع آلایندگی قبلی حذف یا کم نشدهاند و تعداد خودروهای فرسوده و مصرف سوختهای فسیلی ما (از گاز گرفته تا نفت، گازوئیل و بنزین) بیشتر شده، انتشار آلایندههای گازی و ذرات معلق ثانویه افزایش یافته است. طبیعی است که اثر تجمیعی این آلایندهها موجب کاهش کیفیت هوا میشود. در اصفهان طی یکی دو هفته اخیر، شرایط کمی بهتر بود؛ یزد هم به دلیل شرایط جوی و باد، وضعیت بهتری داشت. باد نقش تهویهکننده هوا را دارد. اما اگر سکون هوا داشته باشیم و پدیده وارونگی شکل بگیرد، در نیمه دوم سال با انباشت آلایندهها در یک لایه مرزی کمعمق مواجه میشویم و کیفیت هوا به شرایط ناسالم میرسد.»
مازوتسوزی در حال انجام است
مدیر سابق کنترل کیفیت هوای محیطزیست درخصوص مازوتسوزی گفت: «بله، مازوتسوزی داشتیم یا داریم. در برخی نیروگاهها این موضوع بهصورت مدیریتشده در حال انجام است. اکنون سوخت بهصورت ترکیبی با گاز مصرف میشود. در کلانشهرهایی مثل تهران و البرز امکان استفاده از مازوت وجود ندارد، اما در مشهد، نیروگاه شهید سلیمی نکا، رامین، عباسپور، شهید رجایی و مفتح همدان، مصرف مازوت (البته بهصورت مدیریتشده) گزارش شده است.»
تکالیف دستگاهها در «قانون هوای پاک» مشخص شده است
گلعلیزاده در مورد نقش «قانون هوای پاک» تصریح کرد: «در آییننامه اجرایی قانون، تکالیف دستگاهها مشخص شده؛ اما متأسفانه اجرای آن با تأخیر مواجه است. بخشی از این تأخیر به دلیل محدودیتهای ناشی از تحریم و کمبود اعتبارات است. اگر قرار باشد مشکل آلودگی هوا حل شود، باید کاهش وابستگی به سوختهای فسیلی و توسعه حملونقل پاک و نوسازی ناوگان انجام گیرد. حدود ۹۴ درصد انرژی کشور مبتنی بر سوخت فسیلی است. هر نوع سوخت فسیلی بدون سیستم کنترل آلایندگی، همراه با انتشار آلاینده است.
بنابراین کاهش وابستگی از طریق توسعه انرژیهای خورشیدی و تجدیدپذیر ضروری است. همچنین استفاده از خودروهای کممصرف، برقی و سوخت پاک و همچنین توسعه مترو در سفرهای شهری باید جدی گرفته شود. توسعه حملونقل عمومی زمانی مؤثر است که همراه با نوسازی باشد. اگر مثلاً ۵۰ تا ۲۰۰ اتوبوس برقی وارد ناوگان کنیم؛ اما اتوبوسها و تاکسیهای فرسوده همچنان فعالیت کنند، عملاً آلودگی کاهش نمییابد؛ بلکه منابع قبلی باقیمانده و حتی منبعی جدید اضافه میشود؛ بنابراین توسعه حملونقل عمومی باید همزمان با نوسازی انجام شود تا سهم آلایندگی ناشی از تردد به حداقل برسد.»
شهرنشینی گسترده فشار بر محیطزیست را افزایش میدهد
شاهسوند با اشاره به اینکه در حوزه دانش محیطزیست، بهویژه در بحث آلودگی هوا، ما دو دسته منابع آلاینده متحرک و منابع آلاینده ثابت داریم، اذعان داشت: «منابع آلاینده ثابت شامل نیروگاهها و صنایع هستند و منابع آلاینده متحرک شامل وسایل نقلیه موتوری مانند خودروها و موتورسیکلتها که آلودگی تولید میکنند و از منابع انسانی آلودگی محسوب میشوند.
در کنار اینها، منابع طبیعی آلودگی نیز وجود دارند؛ برای مثال گردوخاک یا ریزگردهایی که در اثر پدیدههایی مانند باد، یا گردهافشانی درختان ایجاد میشوند. چنین منابعی همیشه در طبیعت وجود داشتهاند، حتی زمانی که فعالیتهای توسعهای ما به گستردگی امروز نبود.» «اما چرا طی یک سده اخیر با افزایش شیبدار آلودگی هوا مواجه شدهایم؟ این مسئله فقط مختص کشور ما نیست و بسیاری از کشورهای دیگر نیز با آن دست و پنجه نرم میکنند.
نظر شما در مورد این مطلب چیه؟